Pizza Hawajska: Historia, Twórca i Kontrowersje

Ananas na pizzy to temat, który rozpala dyskusje na całym świecie. Jedni go uwielbiają, inni nienawidzą, a sama myśl o połączeniu słodkiego owocu z serową, słoną potrawą wywołuje skrajne emocje. Ale czy kiedykolwiek zastanawiałeś się, kto wpadł na ten zuchwały pomysł? A co ważniejsze, jak pizza, którą znamy dzisiaj, przebyła tak długą drogę, zanim ananas w ogóle mógł się na niej znaleźć? Przygotuj się na fascynującą podróż w czasie, od starożytnych pól bitewnych po kanadyjską restaurację, gdzie narodziła się jedna z najbardziej kontrowersyjnych pizz w historii.

Człowiekiem odpowiedzialnym za tę gastronomiczną innowację był nikt inny jak Sotirios „Sam” Panopoulos, grecki imigrant, który w latach 60. XX wieku w Kanadzie podjął odważną decyzję o dodaniu ananasa do pizzy. Jego historia jest nierozerwalnie związana z ewolucją samej pizzy – dania, które dziś jest globalnym fenomenem, ale kiedyś było jedynie prostym posiłkiem dla biednych.

Początki Pizzy: Od Starożytności do Neapolu

Aby zrozumieć, jak doszło do powstania pizzy hawajskiej, musimy cofnąć się o tysiące lat. Choć „wynalezienie” pizzy często przypisuje się XVIII-wiecznym Włochom, to tak naprawdę zależy od tego, jak ją zdefiniujemy. Jeśli luźno określimy pizzę jako płaski chleb z dodatkami, dowody wskazują, że już armia perska około V i VI wieku p.n.e. używała swoich tarcz do pieczenia płaskiego chleba w terenie. Żołnierze następnie pokrywali chleb takimi składnikami jak ser i daktyle, tworząc szybki posiłek.

Przenosząc się nieco w czasie, erupcja Wezuwiusza, która zniszczyła Pompeje 24 sierpnia 79 roku n.e., dostarczyła nam fascynujących dowodów. Archeolodzy, prowadząc wykopaliska na tym miejscu, odkryli płaskie ciasta z mąki, które były popularnym elementem diety mieszkańców Pompejów i pobliskiego Neapolis, greckiej osady, która później stała się Neapolem. Znaleziono również sklepy w Pompejach, które zawierały sprzęt i narzędzia zgodne z tymi używanymi w pizzeriach.

Jeśli chodzi o wczesne przepisy na pizzę z tego okresu, mamy szczęście, że zachowała się książka kucharska Marcusa Gaviusa Apicjusza. Zawiera ona kilka przepisów, które instruują kucharza, aby układał różne składniki na płaskiej bazie chlebowej. Jeden przepis konkretnie wymaga kurczaka, czosnku, sera, pieprzu i oliwy umieszczonych na płaskim chlebie, co jest tak bliskie współczesnej pizzy, jak to tylko możliwe, bez tradycyjnego dziś sosu pomidorowego. (Pomidory w tym okresie historii znajdowały się tylko w obu Amerykach).

Na początku XVI wieku pomidory trafiły z Nowego Świata do Europy. Nie zostały jednak ciepło przyjęte w swoim nowym domu; wręcz przeciwnie, spotkały się z pogardą i jawnym strachem – krążyły nawet plotki, że pomidory są trujące. Podobna sytuacja miała miejsce z ziemniakami.

To wszystko prowadzi nas z powrotem do Neapolu. Niedługo po wprowadzeniu pomidorów do Europy, biedni ludzie z Neapolu dodali demonizowane pomidory (często w postaci przejrzałej) do swojego pizzopodobnego dania, dając światu pierwszą podstawową pizzę z sosem pomidorowym, uważaną przez wielu za narodziny „nowoczesnej” pizzy, znanej jako „Napoletana” – zdefiniowanej jako płaski chleb z sosem pomidorowym i serem.

Często kupowana od ulicznych sprzedawców, pizza w tamtym czasie była uważana za „codzienny posiłek”, ponieważ była tania i pomagała ludziom oszczędzać pieniądze na niedzielny makaron. Cytując historyka Dr. Carol Helstosky, „Była to kuchnia niedoboru: cokolwiek miałeś, wrzucałeś na nią — czosnek, sardele, inne małe kawałki ryb”. W latach 30. XIX wieku, amerykański Samuel Morse, znany z kodu Morse’a, odwiedził Neapol i z obrzydzeniem patrzył na pizzę sprzedawaną na ulicach, nazywając ją „rodzajem najbardziej mdłego ciasta… jak kawałek chleba, który został wyciągnięty cuchnący z kanału”. To sentyment dotyczący pizzy wydawał się być normą przez długi czas wśród zamożnych.

Pizza w Świecie Elit i Mitycznej Królowej

Jak pizza stała się popularnym daniem wśród tych, którzy nie byli biedni? Bardzo popularny mit głosi, że w 1889 roku król Umberto i jego kuzynka Margherita (a także jego królowa) podróżowali po kraju w nadziei na uspokojenie nadciągającej fali rewolucji w nowo zjednoczonych Włoszech. Przybyli do Neapolu po wielu długich nocach w drodze, jedząc te same wyszukane potrawy. Zmęczona zbyt bogatymi kolacjami, królowa zażądała czegoś prostszego – posiłku dla plebsu. Zostały jej dostarczone trzy pizze przez ówczesnego słynnego pizzera Raffaele Esposito, z których jedna była rzekomo nowym połączeniem mozzarelli, sosu pomidorowego i bazylii. Królowa tak bardzo ją pokochała, że spopularyzowała ją wśród elit, a sam szef kuchni nazwał tę konkretną pizzę jej imieniem – stąd Pizza Margherita i Esposito często nazywany „ojcem nowoczesnej pizzy”… Tak głosi historia.

Prawda jest taka, że pizza przygotowywana w ten sposób istniała już prawie sto lat przed tym rzekomym wydarzeniem. Co więcej, w 1849 roku Emanuele Rocco odnotował takie danie, stwierdzając, że mozzarella powinna być ułożona w kształcie kwiatu na sosie, co daje alternatywne potencjalne pochodzenie nazwy tej konkretnej pizzy, ponieważ „Margherita” oznacza „stokrotka”.

Mimo to, zawsze jest możliwe, że królowa faktycznie zamówiła takie danie od Esposito. Na dowód tego wydarzenia, list z podziękowaniami od samej królowej z oficjalną pieczęcią królewską jest do dziś wystawiony w Pizzerii Brandi, niegdyś należącej do potomków Esposito. Esposito miał również otrzymać pozwolenie na wyświetlanie pieczęci królewskiej w swoim sklepie…

Niestety, po bliższym zbadaniu, Raffaele Esposito otrzymał wspomniane pozwolenie w 1871 roku na sklep sprzedający wino, a nie pizzerię. Następnie pojawiają się problemy z listem, który rzekomo otrzymał od królowej w 1889 roku. Poza brakiem zapisu takiego listu w archiwach pałacowych (które nadal zawierają zapisy wielu innych codziennych korespondencji, które miały miejsce tego dnia), pieczęć królewska na liście jest tylko podobna do prawdziwej i bardzo wyraźnie została odciśnięta, a nie wydrukowana, jak to miało miejsce w przypadku rzeczywistych korespondencji królewskich z tamtego czasu.

Co więcej, zamiast oficjalnego papieru listowego normalnie używanego przez królową, ten list miał odręcznie napisane „Dom Jej Królewskiej Mości” na górze. Porównania między rzeczywistymi listami od królowej a tym również pokazują różnicę w piśmie ręcznym, ogólnym formacie i podpisie. Jednak ostatecznym dowodem jest fakt, że osoba, która napisała list, rozpoczęła go od słów: „Drogi Panie Raffaele Esposito Brandi…” Raffaele Esposito nigdy nie posługiwał się nazwiskiem panieńskim swojej żony. Zrobili to synowie szwagra Esposito, którzy przejęli restaurację Esposito w 1932 roku i zmienili jej nazwę z „Pizzerii Królowej Włoch” (nazwa, którą Esposito nadał jej ponad dziesięć lat przed rzekomym wydarzeniem z królową) na Pizzeria Brandi. Po przejęciu lokalu, według historyka dr Antonio Mattozziego, próbowali na różne sposoby połączyć historię restauracji z „wybitnymi gośćmi”. Gdyby posłużyli się prawdziwym nazwiskiem Esposito, związek między nimi, ich restauracją a ich słynnym wujem-pizzerem nie byłby jasny dla klientów.

W rzeczywistości wydaje się, że popularność różnych pizz po prostu powoli rozprzestrzeniła się z dania biednych na coś, czym cieszy się większość, wszystko bez żadnej królewskiej aprobaty.

Podbój Ameryki Północnej: Od Niszowej Potrawy do Fenomenu

Ważne dla naszej historii jest to, że pizza trafiła do Ameryki Północnej na początku XX wieku, choć tylko w ograniczonym zakresie. Dopiero w latach 50. XX wieku pizza zaczęła być szeroko zauważana poza społecznością włosko-amerykańską, częściowo dzięki publicznemu spożywaniu tego dania przez pewne włosko-amerykańskie gwiazdy, a bardzo wyraźnie dzięki piosence Harry’ego Warrena i Jacka Brooksa z 1952 roku, śpiewanej przez Deana Martina na ścieżce dźwiękowej do filmu „The Caddy” z 1953 roku, „That’s Amore”, która zawierała słynny wers: „When the moon hits your eye like a big pizza pie – that’s amore.”

Sam Panopoulos i Rewolucja Ananasowa

To wszystko prowadzi nas z powrotem do Sam Panopoulos. Wraz ze swoimi braćmi przybył do miasta Chatham w Ontario (około godziny jazdy od granicy z USA i Michigan) w 1956 roku, gdzie razem otworzyli diner. Nazwali go Satellite. (Nadal tam jest, ale pod innym zarządem.) To, co tam serwowali, było… cóż, dość eklektyczne.

W próbie wyróżnienia swojej restauracji, Panopoulos i spółka zaczęli oferować chińskie jedzenie (również stosunkowo obce podniebieniom Ameryki Północnej w tamtym czasie) wraz z takimi rzeczami jak burgery; ryż hiszpański z jajkami sadzonymi; tradycyjne greckie przysmaki z paskami bekonu; a potem przyszła pizza.

Jak już wspomnieliśmy i jak sam Panopoulos wyjaśnił w wywiadzie dla Atlas Obscura w 2015 roku, pizza była wówczas stosunkowo nieznanym jedzeniem w większości Ameryki Północnej, a szczególnie w Kanadzie. Według Panopoulosa, jedyne miejsca w pobliżu, gdzie ludzie mogli dostać pizzę, znajdowały się w Windsor lub Detroit, oba około 50 mil od jego restauracji. Panopoulos kontynuuje: „Pizza w Kanadzie w tamtych czasach była prymitywna, wiesz… Ciasto, sos, ser i grzyby, bekon lub pepperoni. To było to. Nie miałeś wyboru; mogłeś dostać jeden z trzech [dodatków] lub więcej z nich razem.”

Ponownie, próbując wyróżnić swoją ofertę od konkurencji, serwował klientom pizzę z takimi dodatkami jak parówki wiedeńskie, ryż, oliwki i sardele (tak jak w Neapolu). Ale dopiero w 1962 roku po raz pierwszy położył ananasa i szynkę na pizzy i nazwał ją „Hawajską”, przy czym Panopoulos twierdził, że nazwał ją na cześć marki konserwowanego ananasa, którą wziął z półki.

Co do jego inspiracji, Panopoulos zauważył, że „w tamtych czasach nikt nie mieszał słodkiego z kwaśnym i tak dalej… jedyną słodko-kwaśną rzeczą, jaką można było dostać, była chińska wieprzowina, wiesz, z sosem słodko-kwaśnym. Poza tym nie było żadnych mieszanek”. Ponieważ już serwowali takie chińskie jedzenie z dobrymi wynikami, pomyślał, że powinni spróbować znaleźć inne słodko-kwaśne mieszanki. W odniesieniu do takiego eksperymentu z pizzą, stwierdził: „Po prostu to położyliśmy, dla zabawy, żeby zobaczyć, jak będzie smakować. Byliśmy młodzi w biznesie i robiliśmy wiele eksperymentów”.

Pomogło również, a być może częściowo go zainspirowało, to, że w latach 50. i 60. XX wieku nie tylko pizza zaczęła zyskiwać na popularności w Ameryce Północnej, ale także bardzo amerykanizowana wersja kultury „Tiki” ogarniała region. Zaczęło się to popularnie od milionów młodych mężczyzn wracających do domu z Teatru Pacyfiku po raz pierwszy doświadczających kultury Południowego Pacyfiku. Wkrótce beczki rumu, dziewczyny w spódnicach hula i pochodnie tiki stały się popularną formą ucieczki i relaksu. Oczywiście, północnoamerykańska wersja kultury tiki wtedy i teraz ma niewiele wspólnego z rzeczywistością.

Niezależnie od opinii, ważne dla naszej historii jest to, że lata 50. XX wieku szczególnie sprzyjały popularności ananasów w domach Ameryki Północnej. Sklepy zaczęły reklamować ananasy jako sposób na dodanie tropikalnego akcentu do codziennego życia. Nic więc dziwnego, że debiut Pizzy Hawajskiej Panopoulosa w tym czasie sprawił, że jego klienci dosłownie ją pochłonęli, choć Panopoulos zauważył, że „nikomu się to początkowo nie podobało. Ale potem oszaleli na jej punkcie”.

Kontrowersje i Dziedzictwo Pizzy Hawajskiej

Panopoulos ostatecznie sprzedał swoją restaurację w 1972 roku, a w wywiadach krótko przed śmiercią ubolewał, że nie próbował opatentować Pizzy Hawajskiej. (Tak, w pewnych okolicznościach produkt spożywczy może być opatentowany.) Dlaczego nie próbował? Stwierdził: „W tamtych czasach, kiedy to wymyśliłem, to nic nie znaczyło. Rozumiesz? To był tylko kolejny kawałek chleba pieczony w piekarniku”. W tamtym czasie Panopoulos nie mógł wiedzieć, że jego mały eksperyment stanie się często wspominanym podstawowym daniem pizzerii na całym świecie.

Fakt, że Pizza Hawajska nie pochodzi z Hawajów, ale z Kanady, dodaje kolejną warstwę ironii do jej i tak już burzliwej historii. Jest ona symbolem gastronomicznej odwagi i dowodem na to, że nawet najbardziej nieoczekiwane połączenia smaków mogą podbić świat, wywołując przy tym niekończące się dyskusje.

Czy Toast Hawajski to to Samo?

Niektórzy twierdzą, że słynny niemiecki szef kuchni telewizyjny Clemens Wilmenrod jest faktycznym wynalazcą pizzy hawajskiej, ponieważ w 1955 roku wprowadził na swoim programie Toast Hawajski. Jednak wydaje się to nieco naciągane. Poza faktem, że to Pizza Hawajska Panopoulosa bezsprzecznie spopularyzowała to danie, Toast Hawajski jest uważany bardziej za otwartą kanapkę, składającą się z kromki tostów z szynką, serem, ananasem i wisienką maraschino na wierzchu, wszystko grillowane, aż ser się roztopi. Różni się znacząco od formy i konsystencji pizzy, jaką znamy.

Ewolucja Pizzy: Kluczowe Momenty

Najczęściej Zadawane Pytania o Pizzę Hawajską i jej Historię

Kto wynalazł pizzę hawajską?

Pizzę hawajską wynalazł grecki imigrant Sotirios „Sam” Panopoulos w 1962 roku w swojej restauracji Satellite w Chatham, Ontario, w Kanadzie.

Czy pizza hawajska pochodzi z Hawajów?

Nie, pizza hawajska nie pochodzi z Hawajów. Została nazwana „hawajską” przez Sama Panopoulosa na cześć marki konserwowanego ananasa, której używał do jej stworzenia. Jej ojczyzną jest Kanada.

Dlaczego ananas na pizzy budzi tak silne emocje?

Ananas na pizzy jest kontrowersyjny ze względu na połączenie słodkiego i kwaśnego smaku owocu z tradycyjnie słonymi i pikantnymi składnikami pizzy. To odejście od kulinarnych norm, które dla jednych jest odświeżające, a dla innych profanacją.

Kiedy pizza zyskała popularność poza Włochami?

Pizza zaczęła zyskiwać szeroką popularność poza społecznościami włosko-amerykańskimi w Ameryce Północnej w latach 50. XX wieku, częściowo dzięki wpływom celebrytów i popularnym piosenkom, takim jak „That’s Amore”.

Czy Pizza Margherita zawdzięcza nazwę królowej?

Według popularnego mitu tak, ale dowody historyczne wskazują, że pizza o podobnym składzie (pomidory, mozzarella, bazylia) istniała już wcześniej. Historia z Królową Margheritą i pizzerem Esposito jest prawdopodobnie romantyczną legendą, która miała spopularyzować danie wśród elit.

Zainteresował Cię artykuł Pizza Hawajska: Historia, Twórca i Kontrowersje? Zajrzyj też do kategorii Kulinaria, znajdziesz tam więcej podobnych treści!