17/08/2024
Współczesny świat jest siecią wzajemnych oddziaływań, gdzie kultura nieustannie podróżuje, ewoluuje i wraca do swoich korzeni w nowych, często zaskakujących formach. Zjawisko to, dowcipnie nazwane przez antropologa Agehanandę Bharatiego w 1970 roku „efektem pizzy”, opisuje proces, w którym element kultury narodu lub ludu zostaje przekształcony lub pełniej przyjęty gdzie indziej, a następnie ponownie wyeksportowany do swojej kultury pochodzenia. To nie tylko ciekawostka kulinarna, ale potężna socjologiczna i kulturowa siła, która może mieć głęboki wpływ na kształtowanie się świadomości i tożsamości narodowej, a nawet prowadzić do wzmacniania nacjonalizmu. Zrozumienie tego fenomenu pozwala nam inaczej spojrzeć na to, jak konstruowane są nasze wyobrażenia społeczne i narracje stojące za narodowymi zwyczajami, mitami i symbolami.
Czym dokładnie jest „efekt pizzy”?
Aby w pełni pojąć złożoność tego zjawiska, warto wrócić do jego pierwotnej definicji, którą sformułował Agehananda Bharati. Użył on przykładu pizzy, aby zobrazować ideę, która leży u podstaw tego procesu. Oryginalna włoska pizza, jaką znali mieszkańcy Kalabrii i Sycylii, była prostym, pieczonym chlebem, często bez żadnych dodatków, będącym podstawą diety chłopskiej. Kiedy włoscy emigranci zabrali ten skromny posiłek ze sobą do Ameryki, tam ewoluował on w znacznie bardziej złożoną formę – z bogatymi dodatkami, różnorodnymi smakami i rozmiarami, które znamy dzisiaj. Po drugiej wojnie światowej, ta „amerykańska” wersja pizzy powróciła do Europy, w tym do Włoch. Dziś współczesna pizza jest powszechnie uważana za czysto włoską, choć w rzeczywistości jest wynikiem transatlantyckiej transformacji i ponownego przyjęcia. Zjawisko to jest również znane jako „hermeneutyczna pętla sprzężenia zwrotnego”, „re-enkulturacja” lub „samo-orientalizacja”, podkreślając wzajemne wpływy i interpretacje kulturowe.
Efekt Pizzy a Wymyślone Tradycje
Jeden z najbardziej intrygujących aspektów efektu pizzy wiąże się z koncepcją „wymyślonych tradycji”, wprowadzoną przez historyków Erica Hobsbawma i Terence’a Rangera. Hobsbawm wyjaśnia, że wymyślone tradycje „są odpowiedziami na nowe sytuacje, które przyjmują formę odniesienia do starych sytuacji lub które ustanawiają własną przeszłość”. Dodaje, że „nowe tradycje można było łatwo wszczepić w stare... czerpiąc z dobrze zaopatrzonych magazynów oficjalnych rytuałów, symboliki i moralnego napominania”. W tym kontekście efekt pizzy może być postrzegany jako jedno z wielu wyjaśnień stojących za tworzeniem i utrwalaniem tradycji, które wydają się starożytne, choć w rzeczywistości są stosunkowo nowe lub zostały zmodyfikowane.
Doskonałym przykładem jest parada z okazji Dnia Zmarłych w Meksyku. To spektakularne wydarzenie, które dziś wydaje się być ucieleśnieniem meksykańskiej tradycji, odbyło się po raz pierwszy w Meksyku dopiero w 2016 roku. Co ciekawe, zainspirowane było sceną z filmu o Jamesie Bondzie z poprzedniego roku. Starożytne meksykańskie święto zostało „przeszczepione” na Zachód, wygodnie zmodyfikowane, a następnie zjednoczone z ojczyzną w zmienionej formie, jakby nigdy jej nie opuściło. Ten proces nadaje zjawiskom przeszczepionym kulturowo „powierzchowną starożytność” i lojalność, która się z tym wiąże, poprzez proces przypominający fałszerstwo. Choć w tym przypadku może wydawać się to nieszkodliwe, potencjał wykorzystania materiałów poddanych efektowi pizzy do wzmacniania świadomości narodowej, z możliwością ewolucji w „gorący nacjonalizm”, nie może być ignorowany.
Kształtowanie Świadomości Narodowej i Gorącego Nacjonalizmu
Zjawisko re-enkulturacji, leżące u podstaw efektu pizzy, jest niezwykle podatne na wykorzystanie w procesie budowania świadomości narodowej. Miroslav Hroch, badacz nacjonalizmu, wskazuje na fazy rozwoju ruchów narodowych, z których pierwsza polega na naukowych badaniach atrybutów przypisanych grupie kulturowej w celu promowania świadomości, tożsamości i kolektywizacji. Rozpoznając te koncepcje, możemy zrozumieć, dlaczego efekt pizzy sprzyja wymyślaniu tradycji i dlaczego jest wykorzystywany przez „etnicznych przedsiębiorców” do budowania bardziej aktywnych i rozwiniętych ruchów nacjonalistycznych.
Jednym z najbardziej przekonujących przykładów jest wpływ Bhagawadgity na indyjski nacjonalizm. W 1785 roku Charles Wilkins przetłumaczył to najważniejsze pismo hinduskie na angielski. Uważał jego oryginalny sanskryt za podobny do łaciny i greki, co czyniło go podatnym na porównania z filozofią europejską. W miarę zacieśniania się brytyjskiej kontroli kolonialnej, Gita była poddawana kolejnym interpretacjom, a ich wpływ na indyjską myśl był gwarantowany przez imperialne siły społeczno-ekonomiczne. Najbardziej wpływowe w tym „hinduskim renesansie”, choć re-enkulturowane, było poetyckie tłumaczenie Gity Edwina Arnolda, „Pieśń Niebiańska” (1885). Mahatma Gandhi, student w Londynie w tym czasie, opisał swoje pierwsze czytanie tekstu: „Pochłonąłem treść od deski do deski i byłem nią oczarowany. Ostatnie dziewiętnaście wersetów drugiego rozdziału zostało od tamtej pory wyrytych na tablicy mego serca. Zawierają dla mnie całą wiedzę”. Badania Gandiego nad tym dziełem częściowo zainspirowały jego oddanie zasadom prawdy i niestosowania przemocy, łącząc się z wpływem brytyjskiego liberalizmu, by sformułować ruch na rzecz samorządności o charakterze religijnym. Larson zauważa, że „Gita… jest rodzajem traktatu nacjonalistycznego, a także symbolem uniwersalnej duchowości”. Ten orientalistyczny efekt pizzy, który „był młynem dla nacjonalizmu”, nie zniknął po odzyskaniu niepodległości. Jeszcze w 2001 roku wpływowi nacjonaliści podtrzymywali swoje przestrzeganie re-enkulturacji, gdy Indyjska Organizacja Badań Kosmicznych odwołała się do Wed – starożytnych tekstów hinduskich – aby uzasadnić swoje naukowe uznanie astrologii, ponieważ pisma te były historycznie cenione przez zachodnich intelektualistów.
Niespodziewane Konsekwencje: Przypadek Khmu
Nie zawsze efekt pizzy prowadzi do wzmocnienia pozytywnego wizerunku narodowego. Czasami może on utrwalać mniej korzystne stereotypy, jednocześnie kształtując tożsamość narodową. Tak jest w przypadku Khmu, mniejszości etnicznej zamieszkującej głównie Laos. Według Proschan, zbieranie i rozpowszechnianie ich bajek ludowych przez zewnętrznych zbieraczy doprowadziło do efektu pizzy, który silnie kształtuje ich wyobrażenie o sobie. Te legendy przyjmują formę „bajek konkursowych”, w których mniejszość przegrywa z innymi regionalnymi populacjami. Dla niektórych świadczy to o kompleksie niższości, który Khmu zinternalizowali poprzez re-enkulturację fikcyjnych historii rozpowszechnianych przez outsiderów. Jedna z takich historii, przekazana chińskiemu uczonemu Li Daoyongowi, opowiada o braciach, z których starszy Khmu jest oszukany przez młodszego. To prowadzi do rozpadu rodziny.
Ten przykład jest interesujący, ponieważ efekt pizzy nie służy tu promowaniu splendoru etnicznego. Niemniej jednak, zbiorowa „samo-deprecjonująca akceptacja pejoratywnych stereotypów” nawozi tożsamość narodową, o ile Khmu są w stanie lepiej konceptualizować „swoje miejsce w lokalnych, etnicznie zdeterminowanych hierarchiach społeczno-ekonomicznych”. Zmodyfikowane sprzężenie zwrotne rodzimego folkloru pozwoliło tej grupie docenić swoją unikalną i wiążącą „wadę”, co paradoksalnie umacnia ich wspólną tożsamość.
Poza Granicami Narodowymi: Ponadnarodowość i Postnacjonalizm
Podczas gdy efekt pizzy wyraźnie pokazuje swoją zdolność do tworzenia tradycji i wywoływania silnego nacjonalizmu, a tam, gdzie nie doprowadził do tego, przynajmniej podkreśla specyfikę etniczną, warto zastanowić się, czy ma zastosowanie również w kontekście ponadnarodowym lub postnacjonalistycznym. W 2015 roku projekt „EU Pizza Effect” połączył organizacje z siedmiu państw członkowskich, aby zorganizować warsztaty kulinarne prezentujące ich narodowe potrawy. Próbując zilustrować „ślepe akceptowanie wszystkiego, co nowe i obce” wśród swoich narodów składowych, Unia Europejska ogłosiła to sponsorowanie jako klucz do „aktywnej integracji społecznej w społeczności europejskiej”. Chociaż takie zaangażowanie wymaga czegoś więcej niż dzielenia się węgierskimi faszerowanymi paprykami, a UE być może błędnie interpretuje zjawisko Bharati’ego, to transnarodowa zdolność re-enkulturacji nie może być odrzucana.
Istniejące, choć rzadkie, badania nad tym fenomenem skatalogowały jego głęboki wpływ na ruchy duchowe bez wyraźnie określonego terytorium czy kultury narodowej – od buddyzmu, przez wahabizm, po New Age Mayanizm. Chociaż początkowo koncentrowano się na jego związku z nacjonalizmem, efekt pizzy ma potencjał wykraczający poza granice państwowe, wpływając na globalne zjawiska kulturowe i religijne, gdzie elementy jednej kultury są przyswajane i reinterpretowane przez inną, a następnie wracają w zmienionej formie, wzbogacając lub przekształcając pierwotne znaczenie. To pokazuje, że zjawisko to jest znacznie szersze niż tylko procesy narodowotwórcze, obejmując także globalne przepływy idei i praktyk.
Tabela Porównawcza: Przykłady Efektu Pizzy
| Przykład | Oryginalny Stan | Transformacja/Przyjęcie za Granicą | Powrót/Re-enkulturacja | Związek z Tożsamością/Nacjonalizmem |
|---|---|---|---|---|
| Pizza | Prosty chleb, danie chłopskie we Włoszech | W USA staje się złożonym daniem, symbolem kuchni włoskiej | Powrót do Włoch jako „czysto włoska”, popularna na całym świecie | Kulinarny symbol o zmienionym statusie |
| Dzień Zmarłych (Meksyk) | Starożytne meksykańskie święto, lokalne obchody | Scena z filmu o Jamesie Bondzie (fikcja) | Parada w Meksyku od 2016 r., postrzegana jako „autentyczna” tradycja | Wymyślona tradycja, wzmacniająca świadomość narodową |
| Bhagawadgita (Indie) | Pismo święte hinduizmu | Tłumaczone i interpretowane na Zachodzie, cenione przez intelektualistów | Wpływ na Mahatmę Gandhiego i indyjski nacjonalizm | Kluczowe dla kształtowania nacjonalizmu hinduskiego |
| Bajki Khmu | Lokalny folklor mniejszości etnicznej | Zebrane i rozpowszechnione przez zewnętrznych badaczy | Wewnętrzna akceptacja stereotypów o „niższości” | Kształtowanie tożsamości poprzez unikalną „wadę” |
| Jack-o'-lantern | Rzeźbione rzepy w Irlandii/Wielkiej Brytanii | W USA adaptacja z dyniami | Dynia wraca do Irlandii/Wielkiej Brytanii, zastępując rzepę | Przykład re-enkulturacji tradycji bez silnego związku z nacjonalizmem |
| Święto Patryka | Małe lokalne obchody w Irlandii | Wielkie parady w USA, stworzone przez irlandzkich Amerykanów | Parady wracają do Irlandii, stając się częścią oficjalnych obchodów | Wymyślona tradycja, wzmacniająca irlandzką tożsamość |
Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)
Czy efekt pizzy zawsze jest pozytywny dla kultury pochodzenia?
Nie zawsze. Jak pokazuje przykład Khmu, re-enkulturacja może prowadzić do internalizacji negatywnych stereotypów lub kompleksów niższości, choć paradoksalnie może to nadal wzmacniać poczucie wspólnej tożsamości poprzez definiowanie „miejsca” w hierarchii.
Czy efekt pizzy dotyczy tylko jedzenia?
Absolutnie nie. Chociaż termin pochodzi od pizzy, zjawisko to odnosi się do szerokiego zakresu elementów kulturowych, w tym religii (buddyzm, wahabizm), muzyki (blues), mody (kultura Cholo), literatury (Haoqiu zhuan) i tradycji (Dzień Zmarłych, Jack-o'-lanterns, Święto Patryka).
Czy efekt pizzy może być wykorzystany do celów politycznych?
Tak, jak pokazano na przykładzie Bhagawadgity i nacjonalizmu hinduskiego, zjawisko to może być świadomie wykorzystywane przez „przedsiębiorców etnicznych” lub ruchy polityczne do legitymizowania i wzmacniania tożsamości narodowej oraz promowania określonych ideologii, nawet tych prowadzących do gorącego nacjonalizmu.
Czym jest „odwrócony efekt pizzy”?
To odmiana, w której modyfikacja jednej kultury przez inną zostaje następnie ponownie zmodyfikowana przez tę samą kulturę. Przykładem mogą być europejscy filozofowie, którzy czerpali inspirację z myśli wschodniej, która sama została przedstawiona przez „protestanckie” lub „zachodnie” oczy, a następnie ich interpretacje wracają i wpływają na myśl Wschodu.
Jakie są inne znane przykłady efektu pizzy?
Oprócz już wymienionych, można wskazać na: ramen (japońskie danie chińskiego pochodzenia, popularne w Chinach jako „ramen w stylu japońskim”), teppanyaki (zachodni styl kuchni japońskiej, popularny w USA jako hibachi), anime (japońska animacja wywodząca się z zachodniej, niezwykle popularna na Zachodzie), muzyka salsa (pierwsze zespoły salsy to Portorykańczycy w Nowym Jorku), czy islamistyczny terroryzm (interpretacje męczeństwa, które ewoluowały i powróciły do świata muzułmańskiego).
Podsumowanie
Przewidywania Erica Hobsbawma z 1992 roku o nieuchronnym upadku narodów i nacjonalizmu, choć intrygujące, okazały się przedwczesne. Złożone matryce imperializmu i postępującej globalizacji ujawniły, że efekt pizzy jest tylko jednym z wielu zjawisk podtrzymujących ten proces. Wzajemne oddziaływania kulturowe, w których elementy kultury podróżują, transformują się i wracają do swoich korzeni, nieustannie kształtują nasze zbiorowe wyobrażenia i umacniają poczucie tożsamości narodowej. Nawet jeśli tradycje są „wymyślone” lub „re-enkulturowane”, ich moc w tworzeniu spójnej narracji narodowej pozostaje niezaprzeczalna. Dopóki re-enkulturacja zachowuje swoją zdolność do kształtowania zbiorowych wyobrażeń, dopóty przyczynia się do trwałości narodów i nacjonalizmu, dowodząc, że kultura jest dynamicznym, nieustannie ewoluującym organizmem, który potrafi zaskoczyć swoimi powrotami.
Zainteresował Cię artykuł Efekt Pizzy a Narodowość: Niespodziewane Powroty Kultury? Zajrzyj też do kategorii Gastronomia, znajdziesz tam więcej podobnych treści!